Франшиза дегеніміз не: Қазақстанда франчайзинг қалай жұмыс істейді
Қысқаша
- Франшиза — бренд иесі (франчайзер) кәсіпкерге (франчайзиге) сыйақы үшін беретін құқықтар кешені: фирмалық атау, тауар белгісі, ноу-хау, технология.
- Қазақстанда бұл — кешенді кәсіпкерлік лицензия шарты: Азаматтық кодекстің 45-тарауы және 2002 жылғы № 330 Заң.
- Шарт тек жазбаша жасалады, ал ол бойынша тауар белгісіне құқықты беру сараптама ұйымында тіркеледі (АК 897, 897-1-баптар).
- Франчайзер құжаттаманы беруге және оқытуға міндетті; оның франчайзиге баға белгілейтін талабы маңызсыз (898, 900-баптар).
- Сыйақы әдетте бір реттік (паушалдық) жарна мен тұрақты төлемдерге — роялтиге бөлінеді; заң олардың мөлшерін шектемейді, ол шартқа жазылады.
Франшиза — өз бизнесіңізді бөгде брендпен және бөгде технология бойынша жүргізу құқығы, ол үшін бренд иесіне сыйақы төленеді. Қазақстанда мұндай шарт кешенді кәсіпкерлік лицензия шарты деп аталады. Азаматтық кодекс бойынша франчайзер (кешенді лицензиар) франчайзиге (кешенді лицензиатқа) кәсіпкерлік қызметте пайдалану үшін фирмалық атауды, қорғалатын коммерциялық ақпаратты, тауар белгісін және басқа құқықтарды береді (АК, Ерекше бөлім, 896-бап). Шарт тек жазбаша жасалады. Франшизаның өзі табысқа кепілдік бермейді: өтелу мерзімі сіздің нүктеңізге, жалдауға және сатып алушылар ағынына байланысты.
Франшиза қалай құрылған: кім не істейді
| Заңдағы термин | Күнделікті айтылуы | Бұл кім |
|---|---|---|
| Кешенді лицензиар | франчайзер | бренд пен технология иесі |
| Кешенді лицензиат | франчайзи | нүкте ашатын кәсіпкер |
| Лицензиялық кешен | франшиза | құқықтар жиынтығы: атау, тауар белгісі, ноу-хау, стандарттар |
| Кешенді қосалқы лицензия | мастер-франшиза, қосалқы франшиза | франчайзидің франшизаны әрі қарай сату құқығы |
Франчайзингті екі акт реттейді: Азаматтық кодекс Ерекше бөлімінің 45-тарауы (896–909-баптар) және ҚР 2002 жылғы 24 маусымдағы № 330 «Кешенді кәсіпкерлік лицензия (франчайзинг) туралы» Заңы. Заң франшиза түрлерін атайды: жұмыс орнына, кәсіпорынға, конверсиялық, көптік, өндірістік және тауарлық франшиза (20-бап).
Франшиза шартында міндетті түрде не болуы керек
- Жазбаша нысан. Ауызша келісім нысаны бойынша жарамсыз (АК 897-бап; № 330 Заң, 11-бап).
- Құқықтарды тіркеу. Мұндай шарт бойынша тауар белгісіне, өнертабысқа, өнеркәсіптік үлгіге құқықты беру сараптама ұйымында тіркеледі (АК 897-1-бап). Бұл — Ұлттық зияткерлік меншік институты (kazpatent.kz). Франчайзердің белгісі Қазақстанда тіркелмесе, «брендті» қорғауға ешнәрсе болмайды.
- Көлем мен аумақ. Шарт пайдаланудың ең аз және ең көп көлемін, аумақты және қызмет саласын белгілей алады (896-баптың 2-тармағы).
- Сыйақы. Заң сыйақы туралы айтады, бірақ нысаны мен мөлшерін көрсетпейді: бір реттік жарнамен, түсімнің пайызымен немесе тіркелген сомамен төлеу керегін тараптар шешеді.
- Мерзім. Шарт мерзімді де, мерзімсіз де болады; мерзімсіз шарттан тарап екінші тарапты алты ай бұрын ескертіп, бас тарта алады (908-бап).
Франчайзер мен франчайзидің міндеттері
| Франчайзер міндетті | Франчайзи міндетті (шартта өзгеше көрсетілмесе) |
|---|---|
| техникалық және коммерциялық құжаттаманы беру | франчайзердің стандарттары мен нұсқаулықтары бойынша жұмыс істеу |
| оқыту және кеңес беру | франчайзерді сапа тексерісіне жіберу |
| сіздің құпия ақпаратыңызды сақтау | өндіріс құпияларын жарияламау |
| — | сатып алушыларға франшиза бойынша жұмыс істейтінін хабарлау |
Франчайзидің тауарлары мен қызметтерінің сапасы үшін франчайзер сатып алушылар алдында субсидиарлық жауапкершілік көтереді (АК 901-бап). Шартқа қол қойылғанға дейін франчайзер франшиза туралы ақпаратты береді және оның құпиялығы туралы ескертеді (№ 330 Заң, 18-бап).
Франчайзер нені талап ете алмайды. Франчайзер франчайзидің тауар немесе қызмет сату бағасын, оның жоғарғы немесе төменгі шегін белгілейтін не тек белгілі бір сатып алушылар санатына сатуға рұқсат ететін талаптар маңызсыз (АК 900-баптың 2-тармағы). Басқа шектеулер заңды: аумақта франчайзермен бәсекелеспеу, бәсекелестердің франшизаларынан бас тарту, үй-жай мен безендіруді келісу (1-тармақ).
Паушалдық жарна, роялти және басқа төлемдер
Заңда бұл сөздер жоқ, бірақ франчайзерлердің ұсыныстарында олар әрдайым дерлік кездеседі.
| Төлем | Бұл не | Неге қарау керек |
|---|---|---|
| Паушалдық жарна | желіге кіру үшін бір реттік ақы | не кіреді: оқыту, дизайн-жоба, іске қосу |
| Роялти | бренд пен технология үшін тұрақты төлем | түсімнің пайызы немесе айына тіркелген сома; залалды айда да төленеді |
| Маркетинг жарнасы | ортақ жарнама қорына жарна | кім және қалай жұмсайды, есеп бар ма |
| Міндетті сатып алу | франчайзерден шикізат, жабдық | нарықпен салыстырғандағы бағалар |
Франчайзер фирмалық атауын немесе берілген құқықтардың бірін ауыстырса, шарт күшінде қала береді, бірақ франчайзи сыйақыны мөлшерлес азайтуды талап етуге құқылы (АК 905–907-баптар).
Франшизаның артықшылықтары мен тәуекелдері
| Артықшылықтар | Тәуекелдер |
|---|---|
| алғашқы күннен танымал бренд | роялти пайданы ай сайын азайтады |
| дайын стандарттар, рецептуралар, жеткізушілер | франчайзер бұзушылықтар үшін, мысалы құқықтарды келісімсіз бергені үшін, шартты бұза алады (№ 330 Заң, 14-бап) |
| оқыту мен қолдау | бәсекелесуге тыйым және үй-жай бойынша шектеулер |
| бизнесті банкке түсіндіру оңайырақ | презентациядағы өтелу сандары — сатушының уәдесі, факт емес |
Франшизаны сатып алу қалай өтеді: қадамдар
- Формат пен франчайзерді таңдау. Бір саладағы 2–3 желінің ұсыныстарын салыстырыңыз және сол форматтың бизнес-жоспары бойынша франшизасыз өз нұсқаңызды есептеңіз.
- Ақпарат сұрау. Қол қойылғанға дейін франчайзер франшиза туралы мәліметтерді береді және олардың құпиялығы туралы ескертеді (№ 330 Заң, 18-бап). Оларды жазбаша келісімсіз жариялауға болмайды.
- Тексеру. Франчайзердің бизнес-сәйкестендіру нөмірі (БСН), тауар белгісінің Қазақстанда тіркелуі, қазір жұмыс істеп тұрған франчайзилермен сөйлесу.
- Бизнесті тіркеу. ЖК немесе ЖШС, салық режимі, ағымдағы шот.
- Шартқа жазбаша қол қою және тауар белгісіне құқықтарды беруді сараптама ұйымында тіркеу.
- Оқыту және іске қосу желі стандарттары бойынша: шартта жазылған болса, үй-жай, безендіру, жеткізушілер франчайзермен келісіледі.
Шартта рұқсат етілсе, франчайзидің өзі де қосалқы лицензия бере алады: мысалы, өңірге мастер-франчайзи бола алады. Қосалқы лицензия негізгі шарттан ұзақ мерзімге жасалмайды және онымен бірге тоқтатылады (АК 902–903-баптар).
Франчайзидің салықтары және тіркелуі
Франчайзи — кәдімгі жеке кәсіпкер (ЖК; орысша ИП) немесе жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС; орысша ТОО). Алдымен бизнесті тіркейсіз (ЖК қалай ашылады немесе ЖШС), содан кейін режим таңдайсыз: шағын нүкте үшін бұл әдетте оңайлатылған режим, егер қызмет түрі тыйым салынған тізбеге кірмесе. ЖК мен ЖШС-тің қайсысы тиімді екенін ЖК ма, ЖШС ме калькуляторы есептейді.
Басқа елдегі франчайзерге роялти. Бейрезидентке төленетін төлемдерге төлем көзінен салық салынады: өз шартыңыз бойынша мөлшерлеме мен тәртіпті қол қоймас бұрын бухгалтермен талқылаңыз. Жалпы ережелер — бейрезиденттен ұсталатын корпоративтік табыс салығы (КТС; орысша КПН) туралы материалда.
Франшизаны өз ісіңізді ашумен қалай салыстыру керегі және франчайзерлердің ұсыныстарында неге қарау керегі Қазақстандағы франшизалар: қалай таңдау керек материалында талданған. Франшизасыз өз нүктеңіздің есебі — бизнес-жоспарлар бөлімінде және өтелу калькуляторында, басқа идеялар — Қазақстанға арналған бизнес идеялар жинағында.
Келесі қадам
- Бизнес-жоспарларБизнес-жоспар 2027: теңгемен есептелген 28 формат, 20 облыс орталығындағы жалдау мен жалақы, смета әдістемесі…
- Қазақстанда ЖК ашу 2027: eGov, Kaspi немесе ХҚКО арқылыЖК ашу 2027: eGov порталы, Kaspi және e-Salyq Business арқылы тегін тіркеу, ХҚКО-ның рөлі, қадамдар, салық…
- Бизнестің өтелу калькуляторыБизнестің өтелу калькуляторы: өз салымыңыз грантпен және грантсыз неше айда қайтады, жылдық қайтарым және…
- Оңайлатылған декларация 2027: мөлшерлеме, лимит, кім қолдана аладыОңайлатылған декларация 2027: табыстың 4%-ы, 2026 жылы облыс орталықтарында 2% не 3%, лимит жылына 600 000…
Жиі қойылатын сұрақтар
Франшиза деген не қарапайым тілмен?
Паушалдық жарна деген не?
Роялти деген не?
Франчайзиге қандай салық режимін таңдаған жөн?
Франшизаны грантқа сатып алуға бола ма?
Дереккөздер
Беттегі сандар осы құжаттармен салыстырып тексерілді. Сәйкессіздік тапсаңыз, редакцияға жазыңыз.
- ҚР Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) 01.07.1999 № 409, 45-тарау, 896–909-баптар: кешенді кәсіпкерлік лицензия шарты (орысша мәтін) · тексерілді 2026 жылғы 16 қараша
- ҚР 24.06.2002 № 330 «Кешенді кәсіпкерлік лицензия (франчайзинг) туралы» Заңы (29.06.2020 ред.): 1, 10, 11, 14–18, 20-баптар (орысша мәтін) · тексерілді 2026 жылғы 16 қараша
- Әлеуметтік кәсіпкерлікке арналған гранттар қағидалары (№ 754 Қағидалар), 11-тармақ: франшиза грант мақсаттарының арасында (орысша мәтін) · тексерілді 2026 жылғы 3 қазан
- № 272 Қағидалар (28.05.2026 ред.): 400 АЕК-ке дейінгі грант бойынша шығындар тізбесі (орысша мәтін) · тексерілді 2026 жылғы 3 қазан